Fisheries Law (2002) (in Qeqchi)

XAQAB’ANB’IL AATIN 80-2002 RAJLIL

LI K’UUB’AB’AAL XCHAQ’RAB’ TENAMIT WATEMAAL

SA’ XK’AB’A’ NAQ:

Sa’ xb’een li Awab’ejilal wank xwaklisinkil, rub’el roq rub’el ruq’ chaq’rab’, xtamjik sachomq ut xwaklijik komonilej chi ru xtz’aqob’resinkil li k’ila k’anjel, li k’anjelak ut li risinkil rusil chi tz’aqal re ru reechej sutamilej, b’ar wi’ wanq xk’ulub’ li yakok kar ut xk’anjelankil loq’laj ch’och’ ruk’in ha’an yook tz’aqonk sa’ xwaklijik tenamit, b’ar wanq xk’ulub’ tz’aqonk sa’ komonil cho’q reheb’ laj yakonel kar, laj kar uteb’ laj k’iiresinel yu’amha’ re li tenamit Watemaal, li xk’ihal k’anjel cho’q reheb’ laj k’aleb’aal, xtaqsinkil xwankil tumin ut xwanjik chaab’il tzakahemq cho’q re xtenamital Watemaal.

SA’ XK’AB’A’ NAQ:

Li xsutamil reechej xteepal tenamit, jo’ karinb’il eechej, xb’ihomal tenamit, li risinkil rusil sa’ xtiikilal ruk’in k’anjelob’aal ak re aj wi’ ut xb’eeresinkil chi tz’aqal re ru, chi anchal ch’oolej, sa’ tuqtuukilal ut sa’ junajil, tento naq wanqeb’ xtz’aqonikeb’ laj Watemaal b’ar wi’ maak’a’aq ta xaq li tz’eqtaanaj ib’, b’ar wi’ wanq xwankil li xk’uub’lal li karib’k.

SA’ XK’AB’A’ NAQ:

Li karab’ ut li k’iiresink yu’amha’ ha’an jun k’anjel na’uuchink ut naxk’am chaq xtamjik yu’amha’, jo’ jun chik tenq’aal re xkolb’al qib’ chi ru xmajelal tzakahemq yook chi k’ulmank sa’ qatenamit.

SA’ XK’AB’A’ NAQ:

Sa’ xb’een awab’ejilal wank, xxaqab’ankil junaq aj ilol re xchaab’ilal tzakahemq, b’ar wi’ txaqab’amank chi ch’olch’o ru xchapb’al, xk’iiresinkil ut xk’uub’ankil li reechejilal k’ila yu’amha’.

SA’ XK’AB’A’ NAQ:

Xk’anjel li rawab’ejilal tenamit k’aak’alenk re naq ink’a’ ta chi numtaak xchapb’al xketomq ha’, tixk’uub’ xchaq’rab’il, re naq li karib’k t-uxmanq tz’aqalaq re ru chi ru li xk’ihal li xpuktajikeb’ xxulel ha’ ut li risinkileb’ rusilal chi tz’aqal aj wi’ re ru, ut tixk’anjela aj wi’ reeqajinkileb’ jo’ k’ihal wank sa’ roq ruq’ xb’aanunkil.

SA’ XK’AB’A’ NAQ:

Sa’ xb’een Awab’ejilal wank, tz’ilok ix ut molok esil, re xtuqub’ankil ru nawom, k’anjelahom chi rix li karib’k ut li k’iiresink yu’amha’ ut li xwanjik sa’ xyanqeb’ jun ch’ol chik yu’amej re xxaqab’ankil xtusulaleb’.

SA’ XK’AB’A’ NAQ:

Xk’anjelahom Awab’ejilal xb’eeresinkil chi tz’aqal re ru li xna’leb’il kolok ix sa’ li xtusub’ankil ut risinkil rusil karil eechej re xkolb’aleb’ rix ut xkolb’al rix li qasutam.

SA’ XK’AB’A’ NAQ:

Tz’aqal xk’anjel Awab’ejilal, xxaqab’ankil aj ilol ut aj kolol re xketomq palaw li yookeb’ chi lajk chi oso’k, jo’ li xkok palaw, b’ar wi’ tk’aak’alemanq li karleb’, jo’ aj wi’ xxaqab’ankil k’anjel ut na’ajej re xkolb’aleb’ rix a ketomq ha’in, li tixpatz’ reheb’, naq aajelaq chi ru, li molam nake’k’anjelak chi rix a na’leb’ ha’in.

SA’ XK’AB’A’ NAQ:

Sa’ xb’een Awab’ejilal teneb’anb’il xxaqab’ankil roksinkil xchaq’alil ru karib’k ut tiib’ilaq ru ut usaq aj wi’ cho’q re li sutamilej, re xkolb’al rix ya’amej wank chi ru choxa ch’och’, li xk’uub’lal xna’ajeb’, xch’uutulal uteb’ li ch’olyu’amej, jo’ aj wi’, xk’aak’alenkileb’ li nake’isink rusil xketomq ha’ re naq te’xkanab’ xb’atz’unlenkileb’ li kar jwal sik’b’ileb’ jo’ aj wi’ li yalaq joq’e nakarimank.

SA’ XK’AB’A’ NAQ:

Teneb’anb’il sa’ xb’een Awab’ejilal rilb’al risinkil rusilal chi tz’aqal re ru ut sa’ tiikilal li karib’k ruk’in kawresink chi rix a k’anjel ha’in ut sa’ aj wi’ xtuqub’ankil ru li karib’k li ink’a’ tixk’am chaq xch’a’ajkilal li qasutam ut li xketomq ha’, ruk’in ha’an nasik’mank xk’ihal rusil li karib’k.

JO’KAN NAQ:

Ruk’in xkuutulal wank sa’ li 2, 80, 94, 97, 99, 118 ut 119 raqal re li Xna’ Xchaq’rab’il Tenamit Watemaal, ut re xpaab’ankil li wankilal xaqab’anb’il xb’aan li tzol a) re li 171 xraqal ha’an.

NAXXAQAB’ RAATIN:
Chi rix li:

XCHAQ’RAB’IL KARAB’K UT K’IIRESINK YU’AMHA’

XB’EEN K’AB’A’IL
XNIMQAL TAQLANKIL

XB’EEN CH’UUT
XNIMQAL NA’LEB’

JUN RAQAL. K’A’ AJ E. Li rajom li chaq’rab’ ha’in ha’an xtuqub’ankil ru li karib’k ut li k’iiresink yu’amha’, xtusub’ankil xchaq’rab’il li karib’k ut li k’iiresink yu’amha’ re naq yooq chi xk’amb’al rib’ sa’ aatin ruk’inatq li k’ila ak’il nawomq, li ttz’aqob’resiiq ru ruk’inatq xb’ehil xk’anjelankil re risinkilatq rusilaleb’ sa’ xtiikilal ut chi ch’olch’o ru xketomq ha’ wankeb’ sa’ xteepal tenamit.

KIIB’ RAQAL. XK’ANJEL AWAB’EJILAL. Teneb’anb’il sa’ xb’een Awab’ejilal, li tixk’e rib’ sa’ aatin ruk’ineb’ laj kar ut aj k’iiresinel yu’amha’, xxaqab’ankil xk’anjelankil li karib’k ut k’iiresink yu’amha’, re rusilankil chi tz’aqal re ru li xketomq ha’, jo’ aj wi’ li xkolb’aleb’ rix ch’olyu’amej ha’, b’ar wi’ wanq xwankil li komonilej. Li xna’leb’il xk’anjelanki ha’in, li xnimal xsik’om ha’an xtuqub’ankil ut xwaklisinkil li karib’k ut li k’iiresink yu’amha’, li txaqab’aak raajelal ru, li rusilal ut raajelal ru chi ru tenamit.

OXIB’ RAQAL. RIIQ AWAB’EJILAL. Sa’ xb’een Awab’ejilal wank xb’eeresinkil ut xsik’b’al jalanq jalanq xk’anjelankil li karib’k ut li k’iiresink yu’amha’, xtuqub’ankil ru li karib’aal wankeb’ ut xkuutunkil xxaqab’ankileb’ jalanq chik, li wanq sa’ xna’leb’il ramok ch’a’ajkilal, b’ar wi’ tixk’uub’ xna’leb’il rusilankil chi tz’aqal re ru li ketomq ha’ li xsi xmaataneb’ chi xjunileb’ laj Watemaal.

KAAHIB’ RAQAL. Reechejil Tenamit. Re reechejil tenamit, li xketomq ha’ yob’tasinb’il xb’aan li loq’laj ch’och’ li wankeb’ sa’ xpalawil xteepal tenamit, sa’atqeb’ li na’ajej wank sa’ chaq’rab’ naq re tenamit, sa’ ha’ wank sa’ xteepal tenamit; xk’anjel Awab’ejilal xb’eeresinkil li wankilal teneb’anb’il sa’ xb’een chi rix ha’aneb’, li tk’eho’q k’ulub’ej chi xkarinkileb’, li tixjolomi ut tixk’aak’ale rusilankil chi tz’aqal re ru.

OOB’ RAQAL. K’ulub’ahom. Li karib’ ut k’iiresink yu’amha’ ha’aneb’ jun siir k’anjel li toj k’ulub’anb’il xb’aan awab’ejilal ut ma’ani junaq poyanam naru tixyoob’ rib’ xjunes; chi xjunileb’ naru nake’xb’aanu a k’anjel ha’an, ab’an tento naq wanqeb’ sa’ li xchaq’rab’il ha’an, sa’ li na’leb’ nakuutunk reheb’ ut li xchaq’rab’il li junjunq chi k’anjel, jo’ aj wi’ sa’atqeb’ li chaq’rab’ te’xaqab’aak chik hulaj kab’ej.

WAQIB’ RAQAL. B’oqok. Li Xmolamil Awk, Ketomq ut Tzakahemq, anajwank MAGA chik xk’ab’a’aq, li tixxaqab’ li UNIPESCA, aj jolominel re tyeemanq chik re, maraj li moqonk chik t-ok cho’q ruuchil, wi’ tixk’a’uxla naq aajelaq ru tixb’oqeb’ laj kar uteb’ laj k’iiresinel yu’amha’ re k’uub’ank chi rix roksinkil, rusilankil ut xk’anjelankil li xketomq ha’.

WUQUB’ RAQAL. Xk’a’uxlil ramok ch’a’ajkilal. Li rawab’ejilal tenamit tento naq tixb’eeresi chi tz’aqal re ru li xk’a’uxlil ramok ch’a’ajkilal chi rix xkolb’al, xtusub’ankil ut risinkil rusil li xketomq ha’, re xkolb’aleb’ rix xketomq ha’ li tixtenq’a rib’ ruk’inatq li ak’il nawom b’aanunb’ilaq chi rixeb’ ha’an.

XKAB’ CH’UUT
XYAALALEB’ AATIN

WAQXAQIB’ RAQAL. Xch’uutal aatin. Sa’ li chaq’rab’ ha’in, tento naq te’tawmanq ru jo’:

1. K’anjel re k’iiresink yu’amha’: chi xjunil li na’uxk chi rix xxulel ha’, jo’ xpukankil, xk’iiresinkil ut risinkil rusil xketomqil ha’.

2. K’anjel re karib’k: chi xjunil li na’uxk chi rix karib’k, jo’ chapok, molok, ut ra’alenk kar.

3. Aj K’iiresinel yu’amha’: poyanam wank maraj maak’a’ sa’ chaq’rab’, li nak’anjelak chi rix k’iiresink xketomq ha’.

4. K’iiresink Yu’amha’: k’iiresink yu’amej nake’siyaak sa’ ha’ sa’ jalanq chik na’ajej.

5. K’iiresink yu’amha’ re waklisij ib’: k’anjel na’uxk xb’aan junaq poyanam rechb’een xjunkab’al, li naxsik’ xch’oolaninkileb’ li xjunkab’al chi ru.

6. K’iiresink yu’amha’ re tz’ilok ix: K’anjel na’uxk yal re tz’ilok ix re junaq k’anjel maraj xtawb’al xchamal na’leb’.

7. K’iiresink yu’amha’ re yakok: li na’uxmank re tuminab’k.

8. K’iiresink yu’amha’ chi tz’aqal re ru: ha’an li na’uxk chalen name’ xkutank li xpaayil yu’am li nak’iiresimank.

9. K’iiresink yu’amha’ re numsink kutank: k’anjel li na’uxk xb’aan junaq poyanam yal re naq li xjunkab’al te’xnumsi li kutank chi ru.

10. Palawil K’iiresink yu’amha’: ha’an li na’uxk sa’ junaq palaw.

11. Teepil ha’: ha’an li ha’ wankatqeb’ sa’ xteepal tenamit, jo’: nimha’ ut k’ak’naab’.

12. teepil palawil ha’: ha’an li xha’il palaw wank chi re xteepal tenamit, jo’ b’ar wi’ naru b’ehek sa’ jukub’ ut sa’eb’ li ha’ re okeb’aal sa’ palaw.

13. Ch’inkar: ha’an naq toj maji’ nake’hulak sa’ xch’ajomaleb’ ja’ yaal k’a’ chi karil.

14. Usilank chi tz’aqal re ru: ha’an li xk’anjelankil chi us eechejil kar ut k’iiresiil yu’amha’ li na’uxk ruk’in ch’olch’ookil nawom re naq chi uuchinq chi tz’aqal re ru ut chi najt roq xkutankil.

15. Aj Eechal: ha’an junaq poyanam laj eechal re maraj wank sa’ xk’ab’a’ junaq maraj naab’al chi jukub’ re karib’k.

16. Sachil chapom: ha’an naq na’uxk sachk sa’ xchapb’al junaq xpaayil kar li wank sa’ xyanqeb’ li nake’ajmank ru.

17. raatinul karib’k chi ch’olch’o ru re FAO: jun ch’uut ral chaq’rab’ re k’anjelalak sa’ tiikilal re naq ch’olch’ooq xkolb’al rix ut risinkil rusil yo’yookil ketomq ha’, b’ar wi’ tento wanq roxloq’inkil li ch’olyu’amej ut li jalanq jalanq xk’iila reechej choxa ch’och’.

18. K’ulub’ahom: li wankilal naxk’e Rawab’ejil tenamit re naq junaq poyanam naru chi karib’k maraj k’iiresink yu’amha’, ut aran nak’ehe’k junaq lesens re k’anjelak, li nak’eemank sa’ xk’ab’a’ li chaq’rab’ wankatqeb’ chi rix ha’an.

19. CONVEMAR: Sumk’uub’ re Xch’uutal Tenamit chi rix Palawil K’ulub’ej, re lajeeb’ xb’e xkab’lajuhil po re li chihab’ 1982, k’ulub’anb’il xb’aan rawab’ejilal Watemaal sa’ kahib’ xb’e xlajehil po re li chiab’ 1996.
20. Xk’a’uxlil ramok ch’a’ajkilal: xchaq’rab’il tiikilal sa’ karib’k re li FAO, li naxye naq li xmajelal ch’olch’ookil nawom, ink’a’ naraj xyeeb’al naq eb’ li tenamit ink’a’ ta te’xk’uub’ xna’leb’il xkolb’aleb’ rix eb’ li xul nake’uxmank xkarinkileb’.

21. Yalok q’e sa’ karib’k: k’anjel na’uxk xb’aan junaq xch’uutal aj kar, chi ru jun raqalaqeb’ kutank ut chi rix junaq xpaayil yu’amha’.

22. Xpaayileb’ xul, li jwal nake’xjalya xna’ajejb’: ha’aneb’ li tusub’anb’ileb’ xk’ab’a’ sa’ xb’een tz’aqob’ esil re li CONVEMAR.

23. Rech chalikil xul: xpaayil xul nake’chape’ li muku jayalinb’ileb’ ta chi chape’k sa’ karib’k.

24. Lesens chi rix karib’k maraj k’iiresink yu’amha’: hu b’ar wi’ naxye naq junaq poyanam wank xk’ulub’k chi karib’k ut chi k’iiresink yu’amha’.

25. Xb’isb’al xwankil: ha’an li naxye toj b’ar nahulak xwankil li lesens nak’eemank re risinkil rusil li xketomq ha’.

26. Karib’k: ha’an chapok, molok maraj xkarinkileb’, ha’an yaal chank ru, li xketomq ha’.

27. Kok’ karib’k: ha’an li na’uxk chi maak’a’ xnimqi jukub’il maraj ruk’in nimqi jukub’ li wanq sa’ xyanq 0.46 tonelada ut 0.99 tonelada; naru na’uxk sa’ saab’il ha’, k’aak’naab’, kok’ k’aak’naab’, sa’ nimqha’ ut sa’ palaw.

28. Karib’k re tz’ilok ix: k’anjel na’uxk re xb’aanunkil junaq tz’ilok chi rix junaq na’leb’.

29. Karib’k re yakok: k’anjel na’uxk re sik’ok tumin.

30. Karib’k re nimqi yakok: k’anjel na’uxk ruk’in xnimqalaqt jukub’, li numenaq 30.1 tonelada toj 150 cincuenta tonelada tz’aqal raalal.

31. Karib’k Túnidos re Yakok: k’anjel na’uxk sa’ xteepal palaw re Pacífico chi ru oob’ xlajeek’aal kilometro (100 millas) sa’ xteepal xna’aj risinkil rusil palaw. Ut sa’ xteepal palaw re Atlantico tk’uub’amanq xchaq’rab’il xpaayil karib’k ha’in naq txaqab’aak toj b’ar nahulak xteepal ha’an.

32. Karib’k re yakok saaj ru: k’anjel na’uxmank chi ru nimqi jukub’ li wank 2 toj sa’ lajeeb’ xka’k’aal tonelada (TRN).

33. Karib’k re yakok chi kach’in ru: k’anjel na’uxk chi ru nimqi jukub’ li wank sa’ xyanq 1.99) tonelada raalal (TRN).

34. Karib’k nawank sa’ xteepal tenamit: ha’an li karib’k nawank sa’ eb’ li nima’, k’aak’naab’ ut nimqi roqeb’ ha’ na’oksimank cho’q b’eeleb’aal.

35. Karib’k re ajsink uhej: ha’an li na’uxk yal re rajsinkileb’ ru li poyanam, ma chi ru jukub’ maraj ink’a’, ut li k’a’ re ru nakarimank ink’a’ naruhank xk’ayinkil.

36. Karib’k re numsink kutank: ha’an li na’uxmank chi maak’a’ xnimqi jukub’il maraj chi ru jukub’ ab’an ink’a’ chi nume’q 0.45 tonelada raalal li karihom (TRN), ut li sik’om chi rix ha’an ka’aj wi’ t-oksimanq li nakarimank cho’q re xtz’akahemq xjunkab’al laj karinel, naru na’uxk karib’k sa’ saab’il ha’, k’aak’naab’, nima’ ut sa’ palaw.

37. Aj Kar: ani junaq poyanam ka’aj wi’ karib’k xk’anjel.

38. Karib’ sa’ palaw: karib’k na’uxk sa’ palaw, sa’ saab’il ha’ ut ruq’ palaw.

39. Karib’k: ha’an li xchapb’al junaq xketomq ha’ na’uxmank, ha’ yaal jarub’ kutank wank re maraj jo’ nimal.

40. K’a’ ru nasiyaak sa’ ha’: k’ila xul k’ila pim, nachapmank, namolk’amank, na’isimank, na’awmank, nayohomank maraj nak’iiresimank.

41. Xketomq ha’: k’ila xul ut k’ila pim, ha’an yaal chank ru xnimal maraj xkutankil. Naru aj wi’ nake’k’eemank sa’ xyanqeb’ li nake’karimank maraj nake’ruhank xk’iiresinkil sa’ jalanq chik na’ajej.

42. Xb’iisal tonelada: Ha’an jarub’ tonelada naxkuy junaq nimla jukub’, li nab’ismank chi tonelada métrica de arqueo xk’ab’a’ ut li jun tonelada wank jun metro cúbico re (m3).

43. Xb’iisal tonelada chi tz’aqal re ru (TRB: Tonelaje de Registro Bruto): ha’an chi xjunil xb’iisal k’a’ ru re junaq nimla jukub’, ut aran nake’okje’ chi xjunil xcha’alil.

44. Xb’iisal sa’ chi tonelada (TRN: Tonelada de Registro Neto): ha’an li k’a’ re ru naxkuy li yamyo chi sa’ li nimla jukub’ re k’amok iiq, naq ak xkub’simank chik b’ayaq li tojom chi rix.

45. K’anjelob’aal: ha’an chi xjunil k’ila k’anjelob’aal ut xna’leb’il karib’k, li oksinb’il xb’aan junaq poyanam, re risinkil rusil sa’ k’anjelak ut li rusil ha’in naruhank xb’isb’al ut xtz’ilb’al rix.

46. UNIPESCA: ha’an li najolomink re rilb’al xketomq ha’ ut re xk’eeb’al chi paab’aak li chaq’rab’b ha’in, li k’a’ re ru naxxaqab’ jo’ chank ru naxye li rajomq ut li xk’anjel.

47. Xxaqab’ankil: Ha’an naq nawank xq’ehil xkutankil xxaqab’ankil xchapb’al junaq xpaayil ru yu’amha’.

48. Zona Económica Exclusiva: ha’an xteepal palaw, li natikla xb’isb’al chi re toj b’ar wi’ nahulak xnimal xsa’ li palaw, li naxram 200 millas náuticas nayeemank re.

ROX CH’UUT
B’AR NA’OKSIMANJE’K

B’EELEB’ RAQAL. B’ar na’oksimanje’k. Li chaq’rab’ ha’in t-oksimanq sa’ xteepal Watemaal, jo’ aj wi’ sa’ chi xjunil li k’ila paay chi xnimqal ha’ wank wi’ xwankil Rawab’ejilal Tenamit jo’ naxye sa’ Xna’ Xchaq’rab’il Tenamit. T-oksimanq aj wi’ sa’ xb’eeneb’ li xnimqal jukub’ re jalanq tenamit jo’ aj wi’ nimqi jukub’ wanqeb’ xlakamil tenamit Watemaal, li nake’karib’k, chi ru palaw maraj sa’ xteepal jalanq chik tenamit li wankeb’ sa’ sumk’uub’, wankeb’ sa’ aatin chi rib’il tenamit, li xjuch’b’il ut k’ulub’anb’il xb’aan Rawab’ejilal Tenamit Watemaal.

LAJEEB’ RAQAL. Xjolominkil eechej. Ani xaqab’anb’il jo’ xjolomil, maraj li ani tjalo’q re moqon, ha’an li wank sa’ xb’een xjolominkil li karil eechej ut li xb’eeresinkil li chaq’rab’ ha’in, b’ar wi’ teneb’anb’il sa’ xb’een xk’aak’alenkil ut rilb’al jo’ aj wi’ xxaqab’ankil li k’a’ ru ink’a’ naruhank xb’aanunkil, jo’ aj wi’ li k’a’aq re ru naxtaaqe li rajomq ut xk’anjel li chaq’rab’ ha’in, ruk’in aj wi’ xtenq’aaleb’ li wankeb’ xwankil sa’ chi ru chaq’rab’.

JUNLAJU RAQAL. K’ehok ib’ sa’ aatin. Li xaqab’anb’il jo’ aj jolominel tixxaqab’ xna’leb’il k’ehok ib’ sa’ aatin ruk’ineb’ jalanq molam nake’ril rib’ xjunes jo’ aj wi’ xmolamil awab’ejilal, jo’ aj wi’ molam re jalanq tenamit, ut jalanq chik molam li wankeb’ rilom chi rix li karib’k ut k’iiresink yu’amha’.

KAB’LAJU RAQAL. Molam aj Jolominel. Li MAGA ha’an tjolominq xk’anjelankil, xxaqab’ankil xchaq’rab’il ut li xk’uub’ankil xtusub’ankil ut xwaklisinkil li karib’k ut k’iiresink yu’amha’.

XKAB’ K’AB’A’IL
KARIB’K

XB’EEN CH’UUT
XNIMQAL TAQLANKIL

OXLAJU RAQAL. Xyaalal Xtuqub’ankil Ru. Li ani teneb’anb’il sa’ xb’een tixxaqab’ xyaalal xtuqub’ankil ru xkolb’al rix ut risinkil rusil chi tz’aqal re ru li karil eechej, uteb’ a xyaalalil ha’in kuutunb’ilaq ruk’inatq esil ut tz’ilb’il na’leb’ chi rix.

KAALAJU RAQAL. Xk’a’uxlil risinkil rusil. Chi rix karib’k re yakok, aajel ru xk’eeb’al xwankil xk’a’uxlil isinkil usil chi tz’aqal re ru ut roksinkil junaq ch’olch’ookil b’e re ttawmanq aj wi’ rusil li rech chalikil xul. Li karib’k maraj rech chalikil xul, li nake’k’amje’k chaq sa’atqeb’ li nimqi jukub’ laj chaponel túnidos, jo’ aj wi’ xnimqal ru karihom li nake’ruhank xtzakankil xb’aaneb’ li poyanam, t-uxmanq xk’ayinkil sa’ li tenamit ut tento naq tb’aanumanq sa’ xchaq’rab’il xnawb’al sa ut xkolb’al rix qasutam.
XKAB’ CH’UUT
XTUSULAL UT XPAAYIL

O’LAJU RAQAL. Xk’eeb’al xchaq’rab’il. li karib’k tusub’anb’il ru ut k’eeb’il chi paayil tento naq txaqab’anq xchaq’rab’il li junjunq, li tk’uub’amanq sa’ xaqab’anb’il ut raqb’il sa’ li chaq’rab’ ha’in ut sa’ li na’leb’ te’elje’k chi rix xtz’ilb’al rix xwanjikeb’ li eechej ha’an, re naq t-úxmanq junaq waklisink chi tz’aqal re ru sa’ li k’anjel ha’in.

WAQLAJU RAQAL. Xtusulal. Li xtusulal nak’eemank re li karib’k toj ha’an yaal re b’ar na’uxk, jo’ naxye li chaq’rab’ ha’in. Ut ha’an li:

a) Karib’k sa’ palaw

b) Karib’k sa’ ha’ wank sa’ xteepal tenamit.

WUQLAJU RAQAL. Xpaayil. Li xk’eeb’al xpaayil ru karib’k toj ha’an yaal re k’a’ aj e naq na’uxmank, ut wank:

a) Karib’k re yakok

b) Karib’k re ajsink uhej

c) Karib’k re tz’ilok na’leb’

d) Karib’k re numsink kutank

ROX CH’UUT
KARIB’K RE YAKOK

WAQXAQLAJU RAQAL. Xpaayil karib’k. Li xpaayil ru karib’k re yakok nak’eemank toj ha’an yaal re jo’ k’ihal naxkuy riiqankil xnimqi jukub’il.

a) Kok’ karib’k

b) Karib’k chi kach’in ru

c) Karib’k chi saaj ru

d) Karib’k chi yo’oon

e) Karib’k túnidos

B’ELEELAJU RAQAL. RAJOM LI KARIB’K RE YAKOK. Li rajomq xjachb’al ru li karib’k re yakok ha’an re:

a) Xk’eeb’aleb’ reetal li kok’ ch’uut nake’ril rib’ xjunes.

b) Xsik’b’al xb’ehil xseeb’ankil li k’ehok leseens.

c) Xxaqab’ankil li tojok na’uxk chi rix k’ulub’ej nak’eemank re karib’k.

d) Xyeeb’al toj b’ar nahulak li yalok q’e sa’ karib’k sa’ xteepal tenamit.

JUNMAY RAQAL. Li Ramro. Li kok’ karib’k re yakok ka’aj wi’ wankeb’ xk’ulub’ chi xb’aanunkil laj Watemaal.

JUN XKA’K’AAL RAQAL. Risinnkil rusil. Li karib’k re yakok chi saaj ru, chi yo’oon ut re túnidos wankeb’ xk’ulub’ chi rix li poyanam aj Watemaal jo’ aj wi’ aj jalan tenamit.

KIIB’ XKA’K’AAL RAQAL. Karink túnidos. Li karink túnidos re yakok ttuqub’aaq ru xb’aan li raqb’il aatin wank sa’ li chaq’rab’ ha’in ut li xch’uutal chaq’rab’ ak re aj wi’ a k’anjel ha’in, jo’ aj wi’ raqb’il sa’ li sumk’uub’ chi rix xb’eeresinkil li xaqab’anb’il xb’aan li CONVEMAR.

OXIB’ XKA’K’AAL RAQAL. K’ehe’k leseens chi karink túnidos. Naru na’uxk karink túnidos ka’aj wi’ sa’ xteepal o’k’aal millas náuticas nayeemank re xteepal risinkil usil k’a’aq re ru.

KAAHIB’ XKA’K’AAL RAQAL. Li Napatz’amank. Ka’aj wi’ li ani teneb’anb’il sa’ xb’een sa’ chaq’rab’ txaqab’anq re li tpatz’manq chi rix xk’anjelankil maraj xk’anjelob’aalil karib’k jo’ aj wi’ chik li k’a’ re ru tk’ammanq sa’ junaq nimla jukub’, jo’ aj wi’ xxaqab’ankil xk’aak’alenkil ut rilb’al chi ru ch’och’ jo chi ru palaw naq nake’koq’mank aj tu’ xul re palaw, eb’ li kok ut jalanq chik xxulel ha’ li yal rech chalikeb’ li karihom, re xsumenkil li sumk’uub’ chi rib’il jalanq tenamit, li k’ulub’anb’il xb’aan rawab’ejilal Watemaal. Ha’in tento naq wanq junaq xchaq’rab’il ak re aj wi’.

OOB’ XKA’K’AAL RAQAL. Tojok chi rix b’eelank. Eb’ li nimqi jukub’ re Watemaal li wankeb’ xleseens re karib’k túnidos re yakok, teneb’anb’ileb’ sa’ xb’een tojok chi rix b’eelank xaqab’anb’il Watemaal ut k’ulub’anb’il xb’aan li CIAT maraj xb’aaneb’ najtilatq molam te’k’uub’aaq maraj sa’ xyanqeb’ li t-ok cho’q xkomoneb’ Watemaal moqon. Li xtuminal tojok chi rix b’eelank re li tenamit Watemaal ut tsachmanq jo’ chank ru xaqab’anb’il xb’aaneb’ xmolamil najtilatq tenamit b’ar iw’ Watemaal ch’ikch’ooq.
XKA CH’UUT
KARIB’K RE AJSINK UHEJ

WAQIB’ XKA’K’AAL. Karib’k re ajsink uhej. Li xpaayil karib’k ha’in k’ulub’anb’il xb’aan junaq aj chaq’rab’ teneb’anb’ilaq sa’ xb’een k’ehok leseens chi rix, naq ak tz’iib’anb’ilaq chik chi ru xjolomil aj ilok b’ehek chi ru ha’ ut chi sa choxa.

WUQUB’ XKA’K’AAL RAQAL. K’ULUB’EJ CHI RIX KARIB’K. Li karib’k yal re ajsink uhej naru na’uxmank xb’aaneb’ li poyanam aj Watemaal maraj aj jalan tenamit.

WAQXAQIB’ XKA’K’AAL. Li naru xkarinkil. Ch’olch’o chik sa’ chaq’rab’ naq li kar vela (Istiophorus platypterus), ka’aj wi’ naru xkarinkil re ajsink uhej. Ink’a’ naru xchapb’al re yakok ruk’in. Li ani teneb’anb’il sa’ xb’een tixye k’a’ chik ru karil naru na’oksimank sa’ li k’anjel ha’in. Re xtuqub’ankil ru ha’in tento naq tk’uub’amanq junaq xchaq’rab’il.

B’ELEEB’ XKA’K’AAL RAQAL. Xxaqab’ahom li MAGA. Li k’a’ re ru tixxaqab’ li MAGA ha’an jarub’ chi kar, xnimal ut raalal, chank ru xkarinkil, b’ar naru na’uxk, chankaq ru xjukub’il ut chankaq ru xchapb’al kar t-oksimanq, li tixye ani teneb’anb’il sa’ xb’een xb’aan chaq’rab’.
RO’ CH’UUT
KARIB’K RE TZ’ILOK IX UT KARIB’K RE NUMSINK KUTANK

LAJEEB’ XKA’K’AAL RAQAL. Karib’k re tz’ilok ix. Li ani teneb’anb’il sa’ xb’een xb’aan rawab’ejilal tenamit, sa’ xb’een wank xkanab’ankil junaq poyanam aj Watemaal maraj aj jalan tenamit chi karib’k yal re ajsink uhej.

JUNLAJU XKA’K’AAL. k’a’ ru aj e t-uxmanq li tz’ilok ix. Li karib’k re tz’ilok ix, tento naq li xb’een xsik’om ha’anaq xnawb’al chank ru wank li risinkil rusil xketomq ha’, li tixjayali xjolominkil chi us ut rusilankil chi tz’aqal re ru. Jun chik li tento tixtaaqe li karib’k re tz’ilok ix, ha’an xtz’ilb’al ma naru risinkileb’ rusil li na’ajej re karib’k li toj maji’ ch’e’b’ileb’. Sa’ xk’ab’a’ ha’an, li ani teneb’anb’il sa’ xb’een, tixk’uub’ jo’ k’ihalaq tz’ilok ix, jo’ naxye li Xk’uub’lal Xwaklisinkil Karib’k ut K’iiresink Yu’amha’. Chi xjunileb’ chik li molam re tenamit maraj re jalanq chik tenamit li wankeb’ rilom chi rix ha’in, te’b’eheq sa’ xna’leb’il li chaq’rab’ jultikanb’il xb’aan li UNIPESCA re naq t-uxmanq li tz’ilok ix sa’ junajil li te’kuutunq re xtusub’ankil ut xwaklisinkil li karib’k.

KAB’LAJU XKA’K’AAL RAQAL. Jayalihom. Li k’a’ re ru truuchini li karib’k re tz’ilok ix, tento naq tixjayali xk’eeb’al xna’leb’il xtuqub’ankil li karib’k na’uxk sa’ qatenamital.

OXLAJU XKA’K’AAL RAQAL. teneb’aak sa’ aj b’een. Naq li karib’k re tz’ilok ix tteneb’aaq sa’ jalan chik aj b’een, tento naq eb’ ha’an te’xjuch’ junaq sumk’a’uxl rechb’een li ani teneb’anb’il xb’aan awab’ejilal, b’ar wi’ tixch’olob’ chi ch’olch’o ru chank ru t-uxmanq li k’anjel ha’an, re naq li k’anjel t-uxmanq chi anchal ch’oolej chi rix li reechejil tenamit ut tento tixq’axtesi re li najolomink li xk’uub’lal li tz’ilok ix, Xtusulal li k’anjel ut resil li tz’ilok ix sa’ xraqik. Laj jolominel teneb’anb’il xb’aan awab’ejilal tento naq tixpuktasi resil rajlal chihab’ chank ru yook chi b’ehek li tz’ilok ix ut li Xtusulal rajlil k’anjel chi rix karib’k ut k’iiresink yu’amha’, ut tento aj wi’ naq rajlal hoob’ chihab’ tixk’utb’esi chi ruheb’ laj k’iiresinel yu’amha’, li xnimqaleb’ ru tzoleb’aal ut chi xjunileb’ li molam wankeb’ rilom chi rix karib’k.

KAALAJU XKA’K’AAL RAQAL. Karib’k re numsink kutank. Li karib’k re numsink kutank ka’aj wi’ laj Watemaal wankeb’ xk’ulub’ xb’aanunkil ut maajun tojok te’xb’aanu chi rix. Ha’an tento naq k’aak’alenb’ilaq xb’aan li awab’ejilal chi rix chapok kar, tap, k’ox ut jo’eb’ aj wi’ li k’ila pur ut k’onk’oweb’.

XWAQ CH’UUT
EB’ LI NIMQI JUKUB’

O’LAJU XKA’K’AAL RAQAL. Eb’ li nimqi jukub’. Laj k’uub’aneleb’ re nimqi jukub’ re karib’k, tento naq te’xk’ulub’a li xxaqab’anb’il sa’ li chaq’rab’ h a’in, jo’ aj wi’ li xchaq’rab’il b’ehek chi ru ha’, maraj li k’a’ re ru txaqab’amank chi rix k’uub’ank jukub’, xch’oolaninkil re naq maak’a’aq ch’a’ajkilal ut xb’eeresinkileb’ nimqi jukub’. Li ani sa’ aj b’een wank yooq xk’aak’alenkileb’ li nimqi jukub’ aj kar.

WAQLAJU XKA’K’AAL RAQAL. K’uuleb’aal. Eb’ li nimqi jukub’ li naxjultika li ho’laju xka’k’aal raqal, ha’aneb’ chi xjunileb’ li jukub’ reheb’ Watemaal, tuqub’anb’ilaq xb’aan ani teneb’anb’il sa’ xb’een, jo’ k’ihal, chank ru ut ma nim xkuyum xk’uuleb’aal.

XWUQ CH’UUT
XK’ANJELANKIL UT XK’ANJELOB’AALI KARIB’K

WUQLAJU XKA’K’AAL RAQAL. Xk’anjelankil ut xk’anjelob’aalil. Li xk’anjelankil karib’k, najolomink re sa’ chaq’rab’ tixye chank ru t-uxmanq ut xk’anjelob’aalil sa’ junaq xchaq’rab’il ak re aj wi’. Ab’an toj ha’an yaal re chankaq ru li jukub’ re karib’k ut k’a’ ru chi karib’k t-uxmanq.

WAQXAQLAJU XKA’K’AAL RAQAL. Xtz’ilb’al rusil. Li ani xaqab’anb’il xb’aan chaq’rab’, tixsik’ ut tixtz’il rusil li xk’anjelankil karib’k, xb’ehil, na’ajej ut chankatq ru karib’k na’uxk ut tento naq tixxaqab’ xna’leb’il re xsachb’al chi kach’inq kach’inq li karib’k ink’a’ na’uxk chi tz’aqal re ru ut treeqajiheb’ ruk’in junqaq chik ch’olch’o ru xb’aanunkil.

B’ELEELAJU XKA’K’AAL RAQAL. Xwaklisinkil karib’k. Li xaqab’anb’il xb’aan chaq’rab’, tento naq ttenq’anq ut tk’aak’alenq re naq twakliiq xchaq’al ru k’anjel chi rix karib’k, tiib’ilaqeb’ ru ut usaq cho’q re xkolb’al rix li sutamil. Tch’olob’amanq sa’ li xchaq’rab’il li junjunq chi xpaayil karib’k t-uxmanq.

KA’K’AAL RAQAL. Roksinkil xk’anjelankil ut xk’anjelob’aalil. Sa’ li karib’k li chaq’rab’ nakanab’ank k’anjelak ut roksinkil k’anjelob’aal chi kama’in:

1. Karib’k re numsink kutank:

1.1 sa’ junseal ruk’in cordel ut k’ix.

1.2 yooy

1.3 ra’al maraj chakach re karib’k.

2. Kok’ karib’k:

2.1 Yooy.

2.2 trasmaay (red agallera)

2.3 ab’karleb’

2.4 ra’aleb’ kar maraj chakach karleb’

2.5 Cordel k’ix ru’uj

3. Karib’k re yakok kach’in ru

3.1 trasmaay

3.2 k’ila k’aamil k’ix

3.3 cordel k’ix ru’uj

3.4 ab’karleb’

3.5 ra’aleb’ kar maraj chakach karleb’

4. karib’k re yakok saaj ru ut chi yo’on

4.1 jukunb’il karleb’ re chamal

4.2 koral karleb’

4.3 k’ila k’aamil k’ix

4.4 cordel k’ix ru’uj

4.5 ra’aleb’ kar maraj chakach karleb’

4.6 jukunb’il karleb’ re hay

5. Karib’k re ajsink uhej

5.1 Caña, carrete, chi ru k’ix, k’aam, warak’ix ut arpon.

6. karib’k Túnidos.

6.1 k’ila k’aamil k’ix

6.2 koral karleb’

6.3 vara, caña ut cordel k’ix ru’uj

7. Chapok ral k’ox

7.1 soq’ re chapok k’ox

JUN ROXK’AAL RAQAL. Junqaq chik xk’anjelankil ut xk’anjelob’aalil chapok yu’amha’. Junqaq chik xna’leb’il maraj xk’anjelankil chapok yu’amha’ li maak’a’aq resil sa’ li chaq’rab’ ha’in, tento naq toj k’ulub’anb’il xb’aan li MAGA xb’aanunkil, naq ak xtz’ilmank chik rix ut naq ak xk’ulub’aak chik ani sa’ aj b’een wank xb’aanunkil.

ROX K’AB’A’IL
K’IIRESINK YU’AMHA’

XB’EEN CH’UUT
XTENQ’ANKIL UT XWAKLISINKIL K’IIRESINK YU’AMHA’

KIIB’ ROXK’AAL. Li naxk’am chaq sa’ xb’een sutamilej. li awab’ejilal tento naq tixkuutu ut tixwaklisi ut tixtuqub’ ru li k’iiresink yu’amha’, ab’an tik’e aj wi’ sa’ ajl li tz’ilom chi rix li naxk’am chaq sa’ xb’een li sutamilej.

OXIB’ ROXK’AAL. Xtenq’ankil. Sa’ xb’een li awab’ejilal wank xtenq’ankil ut xkuutunkil xwaklisinkil li k’iiresink yu’amha’, ab’an li jwal tixk’e wi’ xch’ool ha’an li na’uxk chi tz’aqal ru.

KAAHIB’ ROXK’AAL RAQAL. K’iiresink k’ila paay xketomq ha’. Li k’iiresink xketomq ha’ chi tz’aqal ru, wanq sa’ ruq’ chaq’rab’ ha’in, jo’ li k’ehok leseens, xtz’ilb’al rajlil ut rilyankil.

OOB’ ROXK’AAL. K’uub’anb’il yo’leb’aal. Li awab’ejilal uteb’ li poyanam nake’k’anjelank chi rix k’iiresink yu’amha’ tento naq te’xyal xq’e chi xyiib’ankil k’uub’anb’il yo’leb’aal reheb’ li yu’amha’ jo’ xna’ajeb’ k’ila yu’amej re a k’anjel ha’in, re xsik’b’al xchaab’ilob’resinkil li b’aanuhom ha’in ut re xchaab’ilob’resinkil riyajileb’ li k’iiresinb’ileb’ chi kama’in.

WAQIB’ ROXK’AAL RAQAL. K’iiresink yu’amha’ sa’ k’aleb’aal. Li tz’ilok ix, tixtaaqe xwaklisinkil k’iiresink yu’amha’ sa’eb’ li k’aleb’aal re naq wanqeb’ li k’a’ ru re li ha’ chi ttawmanq chi kub’enaq xtz’aq sa’ xteepal li tenamit, li tixtenq’a ruk’ineb’ xmolamil k’iiresink yu’amha’ teneb’anb’ileb’ xb’aan awab’ejilal.

WUQUB’ ROXK’AAL RAQAL. Xwaklisinkil uuchink. Li awab’ejilal ut jalanq chik molam li wankeb’ rilom chi rix ha’in, li wanqeb’ sa’ xna’leb’il li raqal toja’ xyeemank, li k’amb’ilaq b’e xb’aan li ani xaqab’anb’il xb’aan chaq’rab’, tixtitz’ xpukankil xmol kar, k’uula’al kar, al kar ut saaj al yu’amha’ sa’atqeb’ li yo’leb’aal re xk’iiresinkileb’ ut xtamresinkileb’.

WAQXAQIB’ ROXK’AAL RAQAL. Xchaq’rab’il. Li k’iiresink yu’amha’, re xb’eeresinkil li chaq’rab’ ha’in, ut re xkolb’leb’ rix li k’ila yu’amej chi tuqtu ru, tento naq wanq junaq xchaq’rab’il ak re aj wi’.

XKAB’ CH’UUT
K’ULUB’AHOM CHI RIX KARIB’K UT K’IIRESINK YU’AMHA’

B’ELEEB’ ROXK’AAL RAQAL. Aj k’ehol k’ulub’ahom. Ka’aj wi’ li MAGA xaqab’anb’il xb’aan chaq’rab’ chi k’ehok k’ulub’ahom chi rix karib’k ut k’iiresink yu’amha’, naq ak xraq chik raatin li ani xaqab’anb’il jo’ chank ru naxye li xchaq’rab’il.

LAJEEB’ ROXK’AAL RAQAL. Chank ru li k’ulub’ahom. Li k’ulub’ahom nak’eemank jun aj wi’ laj eechal re, jo’kan naq ink’a’ aj wi’ naru xto’ninkil, ink’a’ naru xjalb’al ru, xminb’al iiq sa’ xb’een, chi muku xjalb’al xwankil re naq jalan chik poyanam tixk’ul xwankil chi rix re risinkil rusil chi ru.

JUNLAJU ROXK’AAL RAQAL. Xnimal xwankil k’ulub’ahom. Li karib’k re yakok kach’in ru wank xk’ulub’ chi chapok kar, tap, k’ox uteb’ li xul pekeb’ rix (kok, pur, k’onk’owe’), li k’ulub’ej ha’in nak’eemank ruk’in junaq permiis maraj leseens xb’aan li najolomink re, li toj narab’i k’a’ ru naxye li ani ani xaqab’anb’il sa’ xb’een sa’ chaq’rab’ ab’an toj tento rilb’al li ani napatz’ok re ma naxpaab’ chi xjunil li naxye sa’ li chaq’rab’ ha’in.

KAB’LAJU ROXK’AAL RAQAL. Ani nake’k’ehok lesens. Li MAGA, tk’eho’q k’ulub’ahom chi rix karib’k ut k’iiresink yu’amha’, jo’ chank ru naq tusub’anb’il ayi’:

a) Li kok’ karib’k naru na’uxmank ka’aj wi’ ruk’in permiis maraj lesens.

b) Li karib’k re yakok kach’in ru, naru na’uxk wi’ wank permiis maraj leseens.

c) Li karib’k re yakok chi saaj ru, naru xb’aanunkil ruk’in junaq leseens.

d) Li karib’k re yakok chi yo’oon, naru xb’aanunkil ruk’in junaq leseens.

e) Li karib’k túnidos re yakok, naru na’uxk ruk’in junaq leseens.

f) Li karib’k re ajsink uhej, naru na’uxk ruk’in junaq leseens.

g) Li karib’k re ajsink uhej cho’q reheb’ laj jalan tenamit, ka’aj wi’ naru na’uxk wi’ wankeb’ xpermiis.

h) Li karib’k re tz’ilok ix, naru na’uxk ruk’in junaq permiis.

i) Li k’iiresink yu’amha’ re yakok naru na’uxk ruk’in junaq leseens.

j) Li k’iiresink yu’amha’ re tz’ilok ix naru na’uxk ruk’in junaq permiis.

OXLAJU ROXK’AAL RAQAL. Reetalil. Eb’ li k’ulub’ahom nake’k’eemank ruk’in junaq leseens ut permiis tento naq wanq junaq reetalil chi tz’iib’anb’il, b’ar wi’ junajaalaq eb’ li esil aajeleb’ ru li te’xch’olob’ xyaalal li k’anjel k’ulub’anb’il.

KAALAJU ROXK’AAL RAQAL. Ink’a’ us xb’aanunkil. Maajun wa naru k’ehok numeel k’ulub’ahom maraj yal re junpaat aj wi’ xwankil.

O’LAJU ROXK’AAL RAQAL. Xkuutal patz’om. Eb’ li poyanam te’xpatz’ xk’ulub’ahom chi rix karib’k maraj chi rix k’iiresink yu’amha’ re yakok tento naq te’xk’ut, re naq tk’ojlaaq xch’ool ani xaqab’anb’il sa’ chaq’rab’, naq te’ruhank xb’aanunkil ut wankeb’ xsachomq chi rix li k’anjel k’ulub’anb’ileb’ chi ru, tento naq te’xk’e li Xtusulal xk’anjeleb’ nake’xk’a’uxla xb’aanunkiil jo’ xkuut li k’ulub’ahom, ut xch’olob’ankil sa’ li escritura li xxaqab’ankil jo’ jun nimla yalok q’e.

WAQLAJU ROXK’AAL RAQAL. Junqaq chik xkuutal. Li xpatz’b’al k’ulub’ahom, jo’ xtz’aqob’ li taqlankil wank chi rix xb’ehil patz’ok, tento naq tixb’aanu aj wi’ li k’a’ re ru tixpatz’ cho’q xkuutal li chaq’rab’ ak re aj wi’ ha’an.

ROX CH’UUT
LESEENS RE KARIB’K UT RE K’IIRESINK YU’AMHA’

WUQLAJU ROXK’AAL RAQAL. Li xaqab’anb’il chi rix xtusub’ankil. Jo’ chi xjunil li ch’oolej nak’eemank chi rix karib’k ut jo’ aj wi’ xkuyb’al rilb’al chi xjunil li k’a’aq re ru chi rix, xaqab’anb’ilaq xb’aan ani sa’ aj b’een wank, li kuutunb’ilaq ruk’in b’aanuhom ut ruk’in xchaq’alil tz’ilok chi rix re naq txaqab’amanq ru xtusulal chi ch’olch’o ru.

WAQXAQLAJU ROXK’AAL. Roksinkil ka’aj wi’ li aajel ru. Li ani sa’ aj b’een teneb’anb’il, tento naq chi xjunil reechejil karib’k ch’oolaninb’ilaq ut chi yo’oon xhoonalil, b’ar wi’ txaqab’amanq k’a’ re ru chi ch’oolejil naraj li karib’k li tixk’am chaq xnimal rusilal ut ink’a’ ta chi nume’q li karib’k t-uxmanq re naq ink’a’ tsachmanq chi jun waakaj li eechejil ha’an. Sa’ li xmajelal resil k’anjel ut tz’ilb’il na’leb’ chi rix naruhank roksinkil xna’leb’il ramok ch’a’ajkilal.

B’ELEELAJU ROXK’AAL RAQAL. Ak’il leseens. Sa’ xk’eeb’al ak’il leseens tento naq kuutunb’ilaq ruk’in k’anjel ut tz’ilom na’leb’ naq li reechejil karib’k maji’ nalajk na’oso’k chi jun waakaj.

OXK’AAL RAQAL. Leseens jun aj wi’ aj e. Li leseens jun aj wi’ tk’eemanq re li junjunq chi nimqi jukub’ maraj jun re k’anjelak chi rix karib’k ut jun aj wi’ re k’anjelak chi rix k’iiresink yu’amha’ re yakok li tz’iib’anb’ilaq chi ru chaq’rab’.

JUN XKAAK’AAL RAQAL. Li naxpatz’ sumk’ulub’ank. Sa’atq xraqalil sumk’ulub’ank najuch’mank, rub’elaj xk’eeb’al li leseens re karib’k, xk’eeb’al sa’ ajl, wi’ ha’an raj naxpatz’, chank ru sumemank tk’anjelaq li nimla jukub’ wi’ k’eeb’il chi to’ maraj re jalan tenamit.

KIIB’ XKAAK’AAL RAQAL. Xwankilal leseens. Li xwankilal li leseens, yeeb’ilaq sa’ li sumk’ulub’ank najuch’mank ut sa’ li karnet b’ar wi’ tixye jo’ najtil xwankil li tixk’e ani teneb’anb’il sa’ xb’een, jo’ naxye li xtusulal ha’in:

a) Leseens re karib’k chi saaj ru ut chi yo’on lajeeb’ chihaab’aq xwankil.

b) Leseens re karib’k túnidos, lajeeb’ chihaab’aq xwankil.

c) Leseens chi rix karib’k re ajsink uhej, lajeeb’ chihaab’aq xwankil.

d) Leseens chi rix k’iiresink yu’amha’ re yakok, lajeeb’ chihaab’aq xwankil.

OXIB’ XKAAK’AAL RAQAL. Raqb’a aatin. Naq ak xk’ulmank chik li patz’om re liseens, li najolomink re tento naq traqo’q aatin chi rix ut li MAGA, tixye resil re laj patz’onel ruk’in junaq raqb’il aatin, li wank oxk’aal kutank re xb’aanunkil.

KAAHIB’ XKAAK’AAL RAQAL. Sumk’ulub’ank. Wi’ tk’eemanq li leseens maraj permiis re karib’k chi saaj ru, chi yo’oon, re ajsink uhej ut túnidos, jo’ aj wi’ chi rix k’iiresink yu’amha’ re yakok, t-uxmanq sumk’ulub’ank chi rix. Li k’ulub’ej ut iiq wank sa’ xb’een li leseens ch’olob’anb’ilaq sa’ li xsumk’ulub’ankil. Naq aj juch’b’ilaq chik li sumk’ulub’ank, tk’uub’amanq chik li sumk’a’uxl xjolomil li MAGA b’ar wi’ tixye naq xk’ehok leseens li yeeb’ilaq resil sa’ li esib’aal hu re awab’ejilal, li uxb’ilaq xb’aan laj patz’onel li wank oxk’aal kutank re xb’aanunkil, ha’an li xraqik re naq t-ok chi b’ehek xwankilal li k’ulub’ahom.

OOB’ XKAAK’AAL RAQAL. xb’aanunkil. Li xhoonalil xtikib’ankil xk’eeb’al chi b’ehek xwankil li leseens chi rix karib’k ut k’iiresink yu’amha’, ink’a’ naru nanume’ kab’laju po, li natikla sa’ xpuktasinkil resil sa’ resib’aal hu awab’ejilal, li ink’a’ chik naru xjalb’al xhoonal ut wi’ na’ok chi b’ehek xwankil traqmanq chi jun waakaj xwankilal li leseens k’eeb’il.

WAQIB’ XKAAK’AAL RAQAL. Xtiqb’al ru xwankil. Wi’ natiqmank ru xwankil li leseens, li xhoonalil xk’eemank xb’een wa ha’an aj wi’ tk’eemanq, uteb’ li nake’k’uluk re wanqeb’ xk’ulub’ xb’eeresinkil xwankil li leseens hulaj kab’ej, li kuutunb’ilaq xb’aan resilal k’anjelak b’aanunb’il chaq xb’aaneb’, jo’ aj wi’ naq xe’b’ehek sa’ chaq’rab’. Li xtiqb’al ru xwankil leseens tento naq t-uxmanq chaq kiib’ po rub’elaj xraqik xwankil li jun.

WUQUB’ XKAAK’AAL RAQAL. Raqb’a aatin. Wank oxk’aal kutank re, li ani teneb’anb’il sa’ xb’een sa’ chaq’rab’ xsumenkil ut xyeeb’al resil re laj patz’onel, li natikla sa’ xkutankil xk’eeb’al li patz’om chi rix xtiqb’al xwankil. Wi’ li ani wank sa’ xb’een ink’a’ xsume chi ru li hoonal k’eeb’il, ak ch’olch’o chik naq nakana jo’ tiqb’il chik ru xwankil li leseens.

XKA CH’UUT
PERMIIS

WAQXAQIB’ XKAAK’AAL RAQAL. Xsumenkil. Wi’ nak’eemank li permiis re kok’ karib’k chi kach’in ru, naq ak xye chik raatin ani wank sa’ xb’een, tento naq twanq junaq xsumenkil chi tz’iib’anb’il, b’ar wi’ tch’olob’amanq k’a’ re ru xkuutal li permiis xk’eemank.

B’ELEEB’ XKAAK’AAL RAQAL. Jo’ najtil xwankil permiis. Li xhoonalil xwankileb’ li permiis tyeemanq sa’ li xsumenkil chi tz’iib’anb’il xb’aan li najolomink chi rix, jo’ chank ru nayeemank sa’ li xtusulal ha’in:

a) Li leseens nak’eemank rekok’ karib’k, oob’ chihaab’aq xwankil.

b) Li Leseens nak’eemank re karib’k er yakok chi saaj ru oob’ chihaab’aq xwankil.

LAJEEB’ XKAAK’AAL RAQAL. Xtiqb’al ru xwankil. Li xtiqb’al ru xwankil permiis re kok’ karib’k ut re karib’k chi saaj ru re yakok, oob’aq chihaab’ aj wi’ tk’eemanq re, uteb’ li nake’patz’ok, hulaj kab’ej wanqeb’ xk’ulub’ chi wanq xpermiiseb’, li kuutunb’ilaq ruk’in resilal xk’anjeleb’ ut wi’ xe’k’anjelak aj wi’ rub’el roq ruq’ li chaq’rab’. Li xpatz’b’al xtiqb’al ru xwankil li permiis tento xb’aanunkil chaq kiib’aq po rub’elaj xraqik xwankil.

JUNLAJU XKAAK’AAL RAQAL. Resilal. Li ani aj sa’ uq’ wank xsumenkil patz’om, tixsume ut tixye resilal re laj patz’onel, li wank oxk’aal kutank xb’aanunkil ha’an li natikla sa’ xkutankil xk’eeb’al li patz’ok xtiqb’al ru xwankil permiis. Wi’ ink’a’ nasumemank jo’ chank ru xyeemank ch’olch’o chik naq t-ok chi b’ehek xtiqb’al ru xwankil li leseens.

KAB’LAJU XKAAK’AAL RAQAL. Ani tb’aanunq re. Ka’aj wi’ sa’ xb’een Rawab’ejilal Tenamit wank xb’aanunkil li karib’k re tz’ilok ix ut tz’ilok chi rix k’iiresink yu’amha’. Chi rix ha’an, naru aj wi’ nak’ehok k’ulub’ahom ruk’inatq permiis reheb’ poyanam, junaq poyanam maraj jun ch’uutaq, nake’ril rib’ xjunes maraj nake’k’anjelak ruk’in awab’ej, aj Watemaal maraj aj jalan tenamit, ab’an li jwal k’a’uxlanb’ileb’ arin ha’aneb’ li xnimqal ru xtzoleb’aal tenamit te’patz’o’q re.

OXLAJU XKAAK’AAL RAQAL. Nimqi jukub’ aj jalan tenamit. Naq tule’elq raj sa’ xteepal xha’il Watemaal, nimqi jukub’ aj kar re ajsink uhej ut rehaqeb’ aj jalan tenamit, naru nake’karib’k ab’an tento wanqeb’ xpermiis re plazo fijo. Li permiis ha’in k’eeb’ilaq xb’aan li xjolomil sa’ chaq’rab’ ut tent0 te’xpaab’ li k’a’ re ru naxy li xna’leb’il chaq’rab’ ak re aj wi’ ha’in.

RO’ CH’UUT
TOJOM CHI RIX KANAB’AAK CHI KARIB’K

KAALAJU XKAAK’AAL RAQAL. Tojom re kanab’aak chi karib’k. Li k’ehok k’ulub’ahom chi karib’k naxmin li nak’uluk re chi tojok. Li xxaqab’ankil jo’ nimal li tojom na’uxk, li ani wank sa’ xb’een tento tixk’e sa’ ajl:

a) Li xpaayiil karib’k.

b) Li xpaayil nimqi jukub’ t-oksimanq, b’ar wi’ tento rilb’al xnimqal raalal (Tonelaje de Registro Neto)

c) Li xk’eeb’al li k’ulub’ahom ha’in, tento naq t-uxmanq sa’ xpaab’ankil xna’leb’il chaq’rab’ ak re aj wi’ ha’in.

O’LAJU XKAAK’AAL RAQAL. Tojok chi po. Li tojok chi rix kanab’aak chi karib’k, ha’an jun tojom b’irb’il rix re junjunq po, xb’aan li xjolomil, li tento xtojb’al sa’ xraqik ox’ox po. Li xteram a tojok ha’in b’irb’il cho’q re karib’k re yakok, li nak’eemank cho’q xkuut reetalil xnimqal raalal (TRN) li junjunq chi nimqi jukub’, nakarib’k maraj ink’a’, naxaqab’aak aj wi’ jun tojok cho’q re karib’k re ajsink uhej.

Li tojok chi rix li junjunq xpaayil karib’k ha’aneb’ ha’in:

a) Karib’k kach’in ru, raqb’il chi rix kar tojok kab’laju xka’k’aal ketzal (Q 32.00) li jun tonelada (TRN).

b) Karib’k chi kach’in ru, jo’ chapok, k’ox, tap, pur, ut xkomoneb’ a xul ha’in, ka’k’aal ketzal (Q.40.00) li jun tonelada (TRN)

c) Karib’k chi saaj ru ut chi yo’oon, xaqab’ankil chi rix kar, tojok ka’k’aal ketzal (Q.40.00) li jun tonelada TRN).

d) Karib’k chi saaj ru ut chi yo’oon xaqab’anb’il tojok chi rix k’ox, tap, pur ut xkomoneb’ chik a xul ha’in, waqxaqib’ roxk’aal ketzal li jun tonelada (TRN).

Chi rix li karib’k túnidos b’ar wi’ na’oksimank nimqi jukub’ aj Watemaal, li k’eeb’ileb’ xpermiis chi b’eelank iiq k’ulub’anb’ileb’ xb’aan molam aj jalan tenamit, li xteram tojok te’xb’aanu ha’an kaahib’ xka’k’aal ketzal (Q 24.00) li jun tonelada (TRN) jun tojok aj wi’ te’xb’aanu rajlal chihab’, li na’ok chi sa’ li kahib’ re ox’ox po. Li tojok ani tento naq t-xumank chi jun waakaj li wank hoonal xb’aanunkil chi ru oxlaju kutank re xb’eenil po re li junjunq chi chihaab’.

Re li karib’k túndios b’ar wi’ na’uxk roksinkil nimqi jukub’ re jalan tenamit, li tojok chi po tento xk’eeb’al ha’an kiib’ xka’k’aal ketzal (Q 32.00) li jun tonelada (TRN). Li tojok t-uxmank junsut aj wi’ chi ru jun chihaab’ ab’an tento naq ttojmank chi jun waakaj li kaahib’ tojom re ox’ox po. Tento naq li tojok ha’in xb’aanunkil sa’ xtiklajik chihaab’, o’laju kutank re li xb’een po re li junjunq chihaab’ xhoonalil xb’aanunkil.

Chi xjunileb’ nimqi jukub’ re Watemaal jo’ reheb’ jalan tenamit, tento naq te’xkub’si li karinb’il xb’aaneb’ sa’ nimqi jukub’leb’aal re Watemaal, us ta kaahib’ sut aj wi’ chi ru kaahib’ chihaab’. Li ani ink’a’ napaab’ank re ha’in, tento naq tixtoj kiib’ sut li tojom xaqab’anb’il re jun chihaab’.

Li xnimqaleb’ ru yakleb’aal atun li wankeb’ xleseens re karib’k k’eeb’il Watemaal, ut wankeb’ aj wi’ sa’ xb’een tojok chi rix b’eelank, li k’ulub’anb’il xb’aaneb’ molam re jalan tenamit, tento aj wi’ naq te’xk’e li tojom jo’ xtenq’ li xtusulal xsachomqeb’ li molam ha’in re xtz’ilb’al tumin re jun chihaab’, li ttojmank chi ch’inqil sa’ li xaqab’anb’il chi rix xnimqal ru reetalil raalal (TRN). Li ani xaqab’anb’il sa’ chaq’rab’ xjolominkil tixk’e reetalil rajlal chihaab’ chi xjunil li tojok tixk’e li junjunq chi xminqal jukub’.

Chi rix chapok ral k’ox ut jalanq chik xketomq ha’ li k’a’uxlanb’ileb’ cho’q re k’iiresiik, ttojmanq kaahib’ ketzal (Q.4.00) li junjunq mil tmolk’amanq.

Chi rix karib’k re ajsink uhej b’ar wi’ na’oksimank nimqi jukub’ re aj Watemaal, li xteram tojok ha’an: li wank waqxaqib’ meetr eslora re ttojmanq kiib’ oq’ob’ (Q 8,00.00) ketzal, li wank naxtiqib’ sa’ 8.1 toj sa’ kab’laju eslora re ttojmanq waqib’ roq’ob’ (Q 2,400.00) quetzales, li natikla sa’ 12.1 ut chalen naxik chi ru chi eslora ttojmanq jun cuy (Q 8,000.00) ketzal, ut cho’q reheb’ li nimqi jukub’ re jalanq tenamit, li xteram li tojok te’xk’e ha’an oob’ oq’ob’ ketzal (Q 2,000.00).

WAQLAJU XKAAK’AAL RAQAL. Mult chi rix naq ink’a’ natojmank sa’ xhoonalil. Laj patz’onel leseens chi rix karib’k ink’a’ natojok sa’ eb’ li kutank nak’eemank re chi xb’aanunkil, li yeeb’il resil sa’ li raqal xnume’, tentoj naq tixtoj xmuult jo’ aj wi’ xk’ihal li tumin li ink’a’ xtoj sa’ xhoonalil, li wank lajeeb’ xka’k’aal kutank re, li natikla julajaq chik naq xyehe’k resil re.

WUQLAJU XKAAK’AAL RAQAL. B’ar txik li tojom nak’ulmank. Li tumin nak’ulmank chi rix tojok xyeemank chaq sa’eb’ li raqal x’ilmank, naxik sa’ li xjolomil, ox jachal re ho’k’aal (75%) a tumin namok’amank na’ok cho’q xsachomq xjolominkil sa’ junaq k’uuleb’aak tumin ak re aj wi’, re aj wi’ roksinkil a tumin ha’an k’anjel chi rix tz’ilok ix, xwaklisinkil karib’k ut k’iiresink yu’amha’ sa’ tenamit, li tuqub’anb’ilaq sa’ xna’leb’il li chaq’rab’.

Eb’ li poopol wankeb’ chi rehaqt palaw b’ar wi’ te’kub’simanq li karom chapom te’xk’ul jun jachal re jo’k’aal (25%) chi rix li tojom namolk’amank li t-oksimanq sa’ li xchaab’ilob’resinkil li k’anjel chi rix karib’k sa’ xteepaleb’.

XKA K’AB’A’IL

XRAMB’AL, LI INK’A’ NARU XB’AANUNKIL UT TOJB’A MAAK
JUN CH’UUT AJ WI’

WAQXAQLAJU XKAAK’AAL RAQAL. Xxaqab’ankil xramb’al. Laj jolominel xaqab’anb’il, tixkuutu ruk’in ch’olch’ookil ut tz’ilb’il na’leb’ wank, b’ar wi’ troksi xk’a’uxlil ramok ch’a’ajkilal, naru naxram chapok yu’amha’, jo’ re palaw ut reheb’ aj wi’ li ha’ wank sa’ xteepal tenamit, re xk’eeb’al xwankil xch’oolaninkil chi us li eechejil. Naru na’uxmank sa’ xb’een chi xjunil maraj Junqaq reheb’ li xpaayil yu’amha’, li xhoonalil ut xna’ajil toj ha’an yaal re li natawmank sa’ li xtz’ilb’al rix, li tixk’am rib’ ruk’in chank ru wankeb’ li yu’amha’ ut chank ru wank li xna’ajeb’.

B’ELEELAJU XKAAK’AAL RAQAL. Resilal. Li ani najolomink, tento naq tixye resil reheb’ li wankeb’ rilom chi rix, li ramok tixxaqab’, lajeeb’ xka’k’aal kutank rub’elaj naq na’ok xwankilal li ramok ha’an, ut tento naq tixye resil sa’ resib’aal awab’ejilal, sa’ aj wi’ xhoonalil yeeb’il chik. Wi’ wank junaq xnimal ch’a’ajkilal sa’ xteepal tenamit, li najolomink naru naxaqab’ chi xjunil li k’anjel chi rix karib’k.

KAAK’AAL RAQAL. Ink’a’ naru xb’aanunkil. Muku naru ta xb’aanunkil:

a) Junaq k’anjel chi rix karib’k chi muku k’iiresink yu’amha’ wi’ maak’a’ xleseensil maraj permiis, chi muku ruk’in leseens maraj permiis ak xnume’ chik xwankilal.

b) Chapok reechejil ha’ re komonil li yeeb’il naq ramro xb’aan awab’ejilal, ramrookil na’ajej ut kolb’il na’ajej, ka’aj wi’ naru wi’ k’ulub’anb’il xb’aan li najolomink re sa’ chaq’rab’.

c) Karib’k ruk’in k’anjelob’aal maak’a’ sa’ chaq’rab’, jo’ roksinkil b’an re kamsink, k’anjelob’aal namoq, ut junqaq chik li nak’amok chaq rahilal sa’ xb’een li eechejil yu’amha’, jo’ aj wi’ li yal iiqank a k’anjelob’aal nayeemank.

d) Roksinkil maraj xk’amb’al k’a’aq re ru maraj k’anjelob’aal jalan chi ru li yeeb’il sa’ li xchaq’rab’il.

e) Oksink nimqi jukub’ re karib’k re jalan chik k’anjel li maak’a’ sa’ chaq’rab’.

f) Numsink sa’ nimqi jukub’ b’ayaq maraj chi xjunil li karimb’il. Ab’an naru xb’aanunkil wi’ yeeb’il ut ch’olob’anb’il sa’ xchaq’rab’il.

g) Chapok kar aj tu’ xul re palaw, xkok palaw ut jalanq chik yu’amha’ yookeb’ chi lajk chi oso’k, jo’ chank ru naq xaqab’anb’il xb’aan li MAGA, xb’aan ani teneb’anb’il sa’ xb’een, li nake’xk’e rib’ sa’ aatin rechb’een Xmolamil Sutamilej ut sutamil eechej ut rechb’een chik molam re Watemaal maraj aj jalan chik tenamit.

h) K’amok mol sa’ jalan tenamit, ral xul, saaj kar ut li nake’puktesink yu’amej re qasutam; naru na’uxk ab’an ka’aj wi’ li nake’yo’la sa’ k’uub’anb’il yo’leb’aal li k’ulub’anb’ileb’ xb’aan chaq’rab’ ha’in.

i) Roksinkil karleb’ li maak’a’eb’ xcha’al aajeleb’ ru re xkolb’aleb’ rix yu’amha’ li xaqab’anb’ileb’ sa’ li chaq’rab’ ak re aj wi’ ha’an.

j) Karib’k ut yakok chi anchal ch’oolej li kar vela (Istiophorus Platypterus), ka’aj wi’ naru na’uxmank sa’ li karib’k re ajsink uhej, laj karinel naru nake’xchap ab’an te’xkoq’ wi’ chik sa’ li palaw chi yo’yo, uteb’ li xpaayil kar vela yal na’uxk sachk sa’ xchapb’aleb’ sa’ li karib’k re chakok, li ha’an yaal k’a’ ru xpaayil karib’k k’ulub’anb’il xb’aan li MAGA, chi ru li ani najolomink; tento xkoq’b’aleb’ wi’ chik sa’ palaw chi yo’yo.

k) Tz’eqok tz’aj chi re palaw, maraj kutuk mul sa’ ha’, mul nab’onok ut k’a’aq chi re ru li nak’amok chaq ch’a’ajkilal chi ru b’ehek sa’ ha’ maraj ch’a’ajkilal cho’q reheb’ li xyu’amil ha’.

l) Roksinkilatq soq’ re karib’k chi ru chi xjunil nimqi roq ha’ maraj numleb’aal, sa’atqeb’ rokeb’aal maraj releb’aal nima’.

m) Roksinkil xna’leb’il karib’k chi maak’a’ reetalil li aajel ru wanq, li tch’a’ajkinq re junaq chik nimla jukub’.

n) Xjalb’al, ha’an yaal chank ru, li k’ulub’ej naxk’am chaq li leseens k’eeb’il chi rix karib’k re yakok.

o) Xyeeb’al tik’ti’ re li najolomink sa’ awab’ejilal maraj xramb’al rokik sa’ li na’ajej, sa’ nimqi jukub’ maraj muku xk’utb’al ta chi ru li hu naxpatz’; ab’anan ka’aj wi’ wi’ wank k’ulub’ej chi rix naq li esil ha’an ink’a’ naru chi nawe’k ut k’ulub’anb’il xb’aan li MAGA.

p) Xtz’ajninkil ru xna’aj yu’amha’ ruk’in k’a’aq re ru, ma ruk’in b’an, ruk’in jalan chik yu’amej, chi pekal maraj chi ha’il li tk’amo’q chaq yajel chi rix xketomq ha’.

q) B’aanunk k’anjel maraj k’anjelob’aal li tk’amo’q chaq ch’a’ajkilal cho’q re li b’ehek chi ru ha’ maraj cho’q re poyanam sa’atqeb’ li ha’, saab’ maraj sa’ xteepal palaw b’ar wi’ nake’b’ehek nimqi jukub’. Sa’ xb’eeneb’ li wankeb’ chi k’anjelak sa’ chaq’rab’ xk’eeb’aal chi paab’aak a rab’ileb’ aatin ha’in.

JUN RO’K’AAL RAQAL. Tojb’a maak. Li MAGA tixxaqab’ junaq aj b’aanol re sa’ chaq’rab’, tixk’e xtojb’a maak li ani ink’a’ napaab’ank re li ink’a’ naru xb’aanunkil jo’ xyeemank chaq resil, ut chi kama’in t-uxmanq:

1. Sa’atqeb’ li xq’etb’al li k’a’ re ru xyeemank naq ink’a’ us xb’aanunkil, li ch’olob’anb’ileb’ sa’eb’ li kok’ raqal a), b), c), d), e), f), g) ut h) re li jun ro’k’aal raqal.

a) Wi’ xb’een sut, tteneb’aak sa’ xb’een laj k’uub’anel maraj yakleb’aal molam chi rix k’iiresinkil yu’amha’ naril rib’ xjunes maraj k’ulub’anb’il xb’aan aj raqol chaq’rab’ naq’etok chaq’rab’, junaq muult aj jun chuy ketzal (Q 8,000.00) toj ochenta mil ketzal (Q 80,000.00), ut tmaq’manq li kar xb’aan li xmaak, jo’ aj wi’ li xk’anjelob’aal ut chi xjunil chik li k’a’ ru re li maak’a’ sa’ chaq’rab’.

b) Wi’ xka’sutil, li muult tk’eemanq tterq’uuq toj sa’ xka’sutil (100%) ut t-isimanq xk’ulub’ chi karib’k maraj k’iiresink yu’amha’ li nimla jukub’ maraj yakleb’aal molam aj k’iiresinel yu’amha’ li naq’etok chaq’rab’ chi ru waqib’ maraj toj kab’laju po.

c) Wi’ rox sutil chi q’etok chaq’rab’, wi’ wank xleseens maraj xpermiis, tmaq’manq chi junwaakaj xk’ulub’ chi k’anjelak, wi’ maak’a’aq xleseens maraj xpermiis, li najolomink ink’a’ tixsume junaq patz’om tixk’e moqon li xq’etok chaq’rab’ chaq rub’elaj.

2. Wi’ ut naq’etmank li k’a’ re ru naxye li chaq’rab’ chi rix li ink’a’ us xb’aanunkil, li ch’olob’anb’ileb’ sa’eb’ li kok’ raqal i) ut j) re li jun ro’k’aal raqal:

a) Wi’ xb’een sut, li najolomink tixk’e junaq lajeeb’ oq’oq ketzal maraj jun chuy ketzal (8,000.00) cho’q xmuult, re li nimla jukub’.

b) Wi’ xkab’ sutil, tterq’usimanq chi ka’ sut (100%) li xmuult.

c) Wi’ tq’eto’q wi’ chik chaq’rab’ sa’ rox sutil, tmaq’manq xk’ulub’ chi ru oxib’ maraj waqib’ po chi karib’k li nimla jukub’ xq’etok chaq’rab’.

3. Wi’ ut nake’q’etmank ru ha’an yaal b’ar wank reheb’ li ch’olob’anb’il sa’eb’ li kok’ raqal k), l), m), n), o), p) ut q), re li jun ro’k’aal raqal:

a) Tk’eemanq junaq xmuult aj lajeeb’ oq’ob’ (4,000.00) ut aj waqlaju mil ketzal (Q 16,000.00).

1. Eb’ li nimqi jukub’ aj jalanq tenamit nake’karib’k sa’ muqmu chi ru palaw re xteepal Watemaal maraj ut sa’ xteepal risinkil usil re Watemaal, tento naq te’xtoj li tz’aqob’resinb’ilaq ru ruk’in jalanq chik muxuk te’xb’aanu, junaq muult aj kiib’ oq’ob’ mil ketzal (Q 8,000.000.00), ut, laj jolominel te’xk’e rib’ sa’ aatin rechb’een laj jolominel chi rix palaw te’xye’chi’i chi k’ay chi ru komonil sa’ jun paat li k’a’aq re ru xe’xmaq’. Li nimla jukub’, chi xjunil li na’ajej ut k’anjelob’aal, te’kanaaq sa’ ruq’eb’ laj jolominel xaqab’anb’ileb’ sa’ chaq’rab’ toj reetal ttojmanq xmuultil. Wi’ te’q’eto’q wi’ chik chaq’rab’ te’maq’manq chi jun waakaj chi ruheb’ li xnimla jukub’, xk’anjelob’aaleb’, li k’a’aq chik re ru ut li riiqeb’, li te’nume’q jo’ reechejil chik li xjolomil sa’ chaq’rab’.

KIIB’ RO’K’AAL RAQAL. Xtojb’al li muult. Li tojok muult naxye li jun ro’k’aal raqal, ttojmanq re li najolomink li wank lajeeb’ xka’k’aal kutank re xb’aanunkil, li tixnumsi junaq 30% re li ani xmaq’ok sa’ chaq’rab’ re xtenq’ankil li xpaab’ankil ilok ut k’aak’alenk. Li xq’etb’al xtojb’al li muult tixk’e xwankil li najolomink re xraqb’al xk’anjeleb’ li nimqi jukub’ kanab’anb’ileb’ chi k’anjelak toj reetal te’xtoj li xteneb’aak sa’ xb’eeneb’. Wi’ ink’a’ ut te’tojo’q sa’ xhoonalil xaqab’anb’il, tsachmanq xwankil li leseens xb’aa laj jolominel.

OXIB’ RO’K’AAL RAQAL. Xraqb’al rix. Xb’aan naq junpaat nalajk na’oso’k li k’a’ re ru namaq’mank, ab’an toj tento naq raqb’ilaq aatin xb’aan aj raqol chaq’rab’ chi rix ha’an, tye’echimanq chi k’ay chi ru komonil xb’aan laj jolominel, rechb’een li najolomink re rilb’al palaw. Li tumin txokmanq xb’aan li k’a’ re ru xraqmank rix te’ok ch’q xtuminal ani xaqab’anb’ileb’ chi jolomink chi rix ha’in, tk’eemanq junaq 30% re li ani xmaq’ok sa’ chaq’rab’ re naq chi kama’an yook chi kawresiik ch’oolej chi rix ilok ut k’aak’alenk, ut rela’ (70%) uteb’ li xmuultil jo’ naxye sa’ li jun ro’k’aal t-ok sa’ b’ar wi’ naxye li wulaju xkaak’aal raqal re li chaq’rab’ ha’in.

RO’ K’AB’A’IL

XK’EEB’AL REETAL KARIB’K SA’ TENAMIT UT K’IIRESINK YU’AMHA’ UT XTZ’ILB’AL RAJLIL

JUN CH’UUT
XK’EEB’AL REETAL SA’ TENAMIT

KAAHIB’ RO’K’AAL RAQAL. xk’eeb’al reetal karib’k sa’ tenamit. Li ani xaqab’anb’il sa’ xb’een xb’aanunkil, tixtusub’ ut tixk’e reetal li karib’k ut k’iiresink yu’amha’ na’uxk sa’ tenamit, b’ar wi’ wanqeb’:

a) Eb’ li nimqi jukub’ aj kar, jo’ aj wi’ xtenimtal ut rajlil reetal re b’ehek chi ru ha’.

b) Eb’ li poyanam nake’ril rib’ xjunes maraj li k’ulub’anb’il xb’aan aj raqol chaq’rab’, jo’ eb’ aj wi’ li yakleb’aal molam li nake’karib’k maraj nake’k’iiresink yu’amha’.

c) Eb’ li k’uub’anb’il yo’leb’aal uteb’ li na’ajeb’ b’ar wi’ nawank xpukankileb’ yu’amha’.

Laj K’ehol Reetal Karib’k ut K’iiresink yu’amha’ re Tenamit re komonil ut tento xtz’iib’ankil ib’ chi sa’.

OOB’ RO’K’AAL RAQAL. Xk’uub’lal rajlankil. Li ani najolomink wank sa’ xb’een xtusub’ankil li Xk’uub’lal Rajlankil li Karib’k ut K’iiresink Yu’amha’, b’ar wi’ wanq chi sa’ li xb’ehil molok, xtusub’ankil, xk’anjelankil li esil. Eb’ a esil ha’an tk’anjelaq jo’ k’anjelob’aal re xtuqub’ankil ru xtusulal.

WAQIB’ RO’K’AAL RAQAL. Xk’amb’al reetal k’ulub’ahom. Li leseens ut permiis k’eeb’il sa’ xk’ab’a’ k’ulub’ahom, tk’uub’amanq resil chi ru junaq hu chi tz’iib’anb’il xb’aan laj jolominel. Li tz’iib’anb’il hu ha’an tento naq wanq chi chi ru li xnimqal ru esil chi rix li k’ulub’ahom xk’eemank ut ha’anaq junaq tz’aqal li tk’eho’q xk’ulub’ ut xtaqlankil li ani xk’ehe’ wi’ chi ruheb’ li nake’jolomink chi ru komonil ut laj puub’ li wanqeb’ sa’ xb’een xk’aak’alenkil ut rilb’al xpaab’ankil li chaq’rab’ wankeb’ chi rix li karib’k ut k’iiresink yu’amha’.

WUQUB’ RO’K’AAL RAQAL. Xk’eeb’al reetal nimla jukub’ kanab’anb’il chi k’anjelak. Li ani k’eeb’il xleseens maraj xpermiis tento naq junelik wanq xtusulal ut xhoonalil xk’anjel ut li tz’iib’anb’il hu re xk’eeb’al reetal naq li xnimal jukub’ kanab’anb’il chi tz’aqal re ru chi k’anjelak.

WAQXAQIB’ RO’K’AAL RAQAL. Eetaljukub’. Eb’ li nimqi jukub’ li naxjultika li wuqub’ ro’k’aal raqal tento naq wanqeb’ reetaljukub’ ut xlakam re Watemaal maraj xlakamil jalan tenamit ut tento naq wanqeb’ chaq reetal b’ar wi’ tento xb’aanunkil, ut te’xpaab’ li k’a’ re ru nake’xpatz’ li xchaq’rab’il li teneb’anb’ilaq sa’ xb’eeneb’.

B’ELEEB’ RO’K’AAL RAQAL. EETALIL PLAAK. Li eetalil plaak tento naq wanq ut junjunq aj wi’ re li junjunq chi nimqi jukub’, ha’an yaal k’a’ chi xpaayil yakok nake’xb’aanu, sa’ xkutankil xtz’iib’ankil reetal ut/maraj sa’ xpatz’b’al xtiqb’al ru xwankil xpermiis re b’ehek chi ru ha’ sa’ li Capitanía de Puerto y Apostadores Navales, li xtz’aq li plaak tojb’ilaq xb’aan laj eechal re li nimla jukub’.

LAJEEB’ RO’K’AAL RAQAL. Xk’aak’alenkil. Sa’ xna’leb’il aj wi’ CONVEMAR ut re jalanq chik sumk’a’uxl re jalanq tenamit k’ulub’anb’il xb’aan Rawab’ejilal Watemaal, eb’ laj jolominel chi rix palaw, chi rix li k’ulub’ej re ula’anink ut k’ehok eetal xaqab’anb’il sa’ li xchaq’rab’il, wanqeb’ sa’ xb’een raalinankileb’ li nimqi jukub’ re jalan tenamit naq tentooq aj wi’ xb’aanunkil wi’ nak’eemank reetal naq xe’xmux xchaq’rab’il rawab’ejilal Watemaal ruk’in rokikeb’ sa’ xteepal palaw maraj na’ajej re risinkil rusil ak re wi’ qatenamital.
XKAB’ CH’UUT
XRAQB’AL TAQLANKIL

JUNLAJU RO’K’AAL RAQAL. Xk’eeb’al xwankil. Li chaq’rab’ ha’in k’eeb’ilaq xwankil xb’aan li MAGA, li uxb’ilaq xb’aan junaq xjolomil, naq tpuktasiiq resil li Awab’ejil Sumk’a’uxl, li wank waqk’aal kutank re xb’aanunkil (120), li t-ok chi b’ehek sa’ xkutankil xk’eeb’al chi nawe’k. li xjalb’al ru xchaq’rab’il li chaq’rab’ ha’in toj sumenb’ilaq ka’aj wi’ xb’aan li MAGA, li tento tz’ilb’ilaq ut ak’ob’resinb’ilaq rajal oob’ chihaab’.

KAB’LAJU RO’K’AAL RAQAL. Leseens k’eeb’il rub’elaj. Eb’ li leseens re karib’k wankeb’ xwankil li k’eeb’ileb’ chaq rub’elaj xk’eeb’al chi nawe’k a chaq’rab’ ha’in, tento naq te’xpaab’ xna’leb’il li k’a’ chik re ru xxaqab’amank ayi’ naq te’xpatz’ xtiqb’al xwankilal, ab’an toj wanq aj wi’ xk’ulub’ jo’ naq xk’eemank chaq li leseens.

OXLAJU RO’K’AAL RAQAL. Xjalb’al ru xyaalal. Sa’ roksinkil li chaq’rab’ ha’in tento xk’eeb’al sa’ ajl li Xchaq’rab’il Xk’uub’lal aj Raqol Chaq’rab’, li naxye chi rix roksinkil chaq’rab’ sa’ jalanq q’e kutank.

KAALAJU RO’K’AAL RAQAL. Xsachb’al xwankil. Nake’sachmank xwankileb’ li Raqb’il Aatin 1235 ut 1470, re li K’uub’ab’aal Xchaq’rab’il Tenamit, ut chi xjunil naxaqab’aak sa’ chaq’rab’ chi kama’an maraj wank k’a’ ru nataqlank re li naq’etok re li k’a’ re ru xaqab’anb’il sa’ li chaq’rab’ ha’in.

O’LAJU RO’K’AAL RAQAL. Xtiklajik xwankil. Li raqb’il aatin ha’in t-ok chi b’ehek xwankil waqxaqib’ kutank chi rix xpuktasinkil sa’ resib’aal hu awab’ejilal.

NUMSIIQ SA’ XK’UUB’LAL AWAB’EJILAL RE XSUMENKIL, XK’EEB’AL CHI NAWE’K UT XPUKTASINKIL.

K’UUB’ANB’IL SA’ ROCHOCHIL XK’UUB’LAL CHAQ’RAB’, SA’ TENAMIT WATEMAAL, WAQIB’ XKA’K’AAL XB’E XJUNLAJUHIL PO RE LI CHIHAB’ KIIB’ XWAQ OQ’OB’.

MA’ JOSE EFRAIN RIOS MONTT
Xb’eenil

MA’ HAROLDO ERIC QUEJ CHEN
Aj tz’iib’

MA’ MARVIN HAROLDO GARCIA BUENAFE
Aj Tz’iib’

XSUMENKIL RAQB’IL AATIN RE K’UUB’LAL CHAQ’RAB’ 80-2002 RAJLIL.
ROCHOCHIL RAWAB’EJIL TENAMIT: watemaal, wuqlaju kutank re xkab’lajuhil po re li chihaab’ kiib’ xwaq oq’ob.

PUKTASIIQ UT CHI PAAB’AAQ
Ma’ PORTILLO CABRERA
Rawab’ej Tenamit

DR. JOSE ADOLFO REYES CALDERON
XJOLOMIL XK’UUB’LAL CHAQ’RAB’

Lic. J: LUIS Mijangos C.
Li xnimal ru aj Tz’iib’ re
Rawab’ejil Tenamit

EDIN BARRIENTOS
Xjolomil Xmolamil Awk,
Ketomq ut Tzakahemq

File Attachments: 
Date of the Resource: 
2002
Countries and Regions: 
Resource Type: 
Resource Topic: